Łódzki Dom Kultury wydał w czerwcu 2007 roku dwupłytowy album pt. Tradycje muzyczne Polski środkowej z muzyką tradycyjną regionów leżących w granicach województwa łódzkiego (Opoczyńskie, Rawskie, Łowickie, Łęczyckie, Sieradzkie, Wieluńskie). Na płytach zamieszczono nagrania wybitnych instrumentalistów i śpiewaków ludowych prezentujących najstarszy repertuar, jaki do dziś zachował się na tym terenie. Skrzypkowie i kapele wykonują melodie taneczne - oberki, owijoki, owijasy, mazurki, kujawiaki, polki; śpiewacy zaś pieśni doroczne i rodzinne oraz pieśni powszechne, przyśpiewki i in.

Album powstał z myślą o ocaleniu i popularyzacji autentycznego nurtu muzyki ludowej; adresowany jest przede wszystkim do kontynuatorów tradycji regionalnych - dzieci i młodzieży oraz instruktorów folkloru muzycznego. Nagrania mogą stanowić dla nich jedyny w swoim rodzaju dokument i źródło wiedzy, zwłaszcza teraz, w czasach, kiedy oryginalna muzyka wiejska odchodzi w przeszłość.

 

CD1: Opoczyńskie, Rawskie, Łowickie
CD2: Łęczyckie, Sieradzkie, Wieluńskie

 

 

Nagrania dokumentacyjne kapel skrzypków i śpiewaków ludowych
w latach 2003 - 2007 z terenu województwa łódzkiego
ze zbiorów Łódzkiego Domu Kultury

Nagrania, wybór i opracowanie / Recordings, selection and commentary:
Ewa Sławińska-Dahlig

 

Montaż płyt / Montage:
Jacek Piotr Jackowski

 

Projekt graficzny / Design:
Paulina Narolewska

 

Tłumaczenie / Translation:
John Comber

 

Fotografie / Photos:
Ewa Sławińska-Dahlig

 

Rzeźba na okładce / Sculpture on the cover:
"Muzykanci" Andrzej Wojtczak - Kutno, photo: Andrzej Białkowski

 

Wydawca / Publisher:
Łódzki Dom Kultury, ul. Traugutta 18, 90-113 Łódź

 

Dystrybucja / Distribution:
Ośrodek Regionalny ŁDK, ul. Traugutta 18, 90-113 Łódź

 

Patronat medialny / Media sponsor:
Polskie Radio, Radiowe Centrum Kultury Ludowej

Album został wydany przy współpracy
Urzędu Marszałkowskiego w Łodzi.

 

©® Łódzki Dom Kultury 2007

NIE NA SPRZEDAŻ. NOT FOR SALE.
Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved.
 

 INFORMACJE O ALBUMIE

Album zawiera nagrania kapel, skrzypków i śpiewaków ludowych dokonane współcześnie, w latach 2003 - 2007 na obszarze województwa łódzkiego. Nagrania stanowią część zbiorów Ośrodka Regionalnego Łódzkiego Domu Kultury, mają charakter dokumentacyjny, terenowy. Większość została przeprowadzona w domach wykonawców, kilka - w ośrodkach kultury i szkołach.
Obszar województwa jest wyjątkowo bogaty i zróżnicowany pod względem etnograficznym, a zarazem etnomuzycznym. Na tym stosunkowo małym terenie występuje sześć głównych regionów: Opoczyńskie, Rawskie, Łowickie, Łęczyckie, Sieradzkie i Wieluńskie. Na CD 1 znalazły się nagrania z terenu leżącego w południowo-wschodniej, wschodniej i północno-wschodniej części województwa, czyli z Opoczyńskiego (Małopolska Północna) oraz Rawskiego i Łowickiego (Mazowsze). Natomiast na CD 2 - z obszaru leżącego w północno-zachodniej, zachodniej i południowo-zachodniej części województwa, czyli z Łęczyckiego oraz Sieradzkiego z Wieluńskim. Powyższe terytorium zostało nazwane terminem "Polska środkowa". Województwo łódzkie leży wprawdzie nieco bardziej w południowo- środkowej Polsce niż w samym centrum kraju, aczkolwiek na jego terenie przypada geometryczny środek Polski w miejscowości Piątek, w powiecie łęczyckim. Termin "Polska środkowa" pozwolił uniknąć nazw administracyjnych, które nie pokrywają się z granicami regionów.

Główną ideą niniejszego albumu jest utrwalenie w nim tradycyjnej muzyki wiejskiej, jej najstarszych form i stylów wykonawczych jakie do dziś zachowały się na tym obszarze. Zarejestrowani instrumentaliści i śpiewacy - urodzeni w latach 1916 - 1949 - są przedstawicielami folkloru autentycznego, który poznali ze zwyczajów i obrzędów w ich naturalnym kontekście, i który zapamiętali metodą słuchową (beznutową). Po wielu latach, folklor, który zniknął z codziennego życia wsi, został ożywiony w aurze festiwali i przeglądów folklorystycznych. Wykonawcy sięgnęli do zakamarków pamięci, i okazało się, że przechowali w niej jeszcze dawny, cenny repertuar. Album tylko częściowo odzwierciedla obecny, wielopłaszczyznowy i niejednorodny stan folkloru na tym terenie, gdzie oprócz skrzypków, śpiewaków i kapel autentycznych, dużą część wykonawców stanowią zespoły śpiewacze i obrzędowe, a także kapele opracowane oraz zespoły pieśni i tańca.
Zamieszczony na płytach materiał muzyczny z konieczności stanowi jedynie wycinek olbrzymiej kultury, ale daje pogląd na - zmieniający się nieuchronnie - repertuar i jego realizację. Ponadto służyć może jako pomoc dydaktyczna w szkolnictwie ("ścieżka regionalna"). Pokaźną część albumu wypełniają nagrania skrzypków-solistów, ponieważ skrzypce są instrumentem szczególnie mocno zakorzenionym w tradycji ludowej. W realizacji indywidualnej w największym stopniu ujawniają się walory twórcze (stopień kreatywności), jednostkowy styl, technika, sposoby i maniery wykonawcze, a przy tym - wariantowość (powtarzanie melodii z drobnymi zmianami) oraz tempo rubato (zmiany akcentuacyjne i rytmiczne w ramach taktu lub frazy).
Z gry solowej wyłania się zarazem osobowość instrumentalisty, toteż omawiane nagrania ukazują wielką różnorodność charakterów i temperamentów. Ponadto, tradycyjni skrzypkowie szczególnie angażują się w grę, (jak mówią niektórzy: wkładają siebie), z czym związane są dodatkowe odgłosy słyszalne na nagraniach, np.: pomrukiwanie czy tupanie nogą (to ostatnie pomaga skrzypkowi utrzymać tempo i spełnia rolę bębna). Stopniowo, wraz z przemianami folkloru w XX wieku rola skrzypka malała, poprzez pojawienie się harmonii, aż do momentu, kiedy skrzypek został całkowicie "przytłoczony" rozbudowanym składem kapel na czele z akordeonem. W albumie zamieszczono zatem nagrania wyłącznie kapel dwu- lub trzyosobowych; nie włączono nagrań, w których pojawiają się instrumenty fabryczne, tj. akordeony lub np. bębny pochodzące z zestawów perkusyjnych, wykonane z tworzyw sztucznych, które w wielu kapelach zajmują dziś miejsce bębnów "własnej roboty". Zachowano instrumentarium typowe, które jest istotnym wyznacznikiem i nośnikiem muzyki tradycyjnej.
Spośród ludowych instrumentów muzycznych na omawianym obszarze występują: basy dwu- trzy- i czterostrunowe, bębenek jednostronny / jednomembranowy z brzękadłami (tzw. ciachotek, grzechotek, cyganek) i bęben dwumembranowy / dwustronny ze stalką, tj. trianglem zwanym też trójkątem (tzw. baraban) oraz harmonia trzyrzędowa (24-, 48-, 80- i 120-basowa).

Na płytach znalazły się nagrania kapel w najbardziej tradycyjnych, XIX-wiecznych zestawach: skrzypce, basy (Tr. 40, 45-46 CD 2) oraz skrzypce, bębenek jednostronny z brzękadłami (Tr. 13-14 CD 1; Tr. 34-35 CD 2), jak również skrzypce, basy, bębenek (Tr. 11, 20-21 CD 1), które należą obecnie do rzadkości. Zwłaszcza basy są instrumentem już prawie nieobecnym. Zachowały się jeszcze tylko gdzieniegdzie, np. w regionie rawskim (głównie powiat tomaszowski) - w okolicach Rzeczycy, co jest związane z postacią Jana Cabały (1895-1954) z pobliskiego Gaju - legendarnego muzykanta i wytwórcy instrumentów, w tym również basów, które po sobie zostawił.
Dla potrzeb nagrań zostały również wykorzystane basy zrekonstruowane, zbudowane współcześnie (Tr. 40, 45-46 CD 2). Zgodnie z tradycją, w Sieradzkiem i Wieluńskiem występowały basy mniejsze (basy kaliskie, połówki), natomiast w Rawskiem i Opoczyńskiem - większe. Sposób grania był jednakowy - smyczkiem na pustych strunach (bez skracania), dlatego też basy spełniają funkcję zwłaszcza rytmiczną. W I połowie XX wieku basy zaczęto zastępować harmoniami. Coraz rzadziej jest również stosowany bębenek jednostronny z brzękadłami, który został stopniowo zdominowany przez bęben ze stalką i bęben z talerzem, w momencie rozbudowy kapel o harmonie. Niemniej jednak stosowany jest jeszcze tam, gdzie muzykanci grają w składach dwuosobowych lub trzyosobowych - z basami (głównie Rawskie, Opoczyńskie i Sieradzkie). Bęben dwustronny ze stalką został wprowadzony do kapel najwcześniej w północnej części województwa łódzkiego, najpierw w regionie łowickim, potem łęczyckim. Zamieszczono również jeden przykład gry kapeli trzyosobowej: dwoje skrzypiec unisono i bębenek jednostronny z brzękadłami (Tr. 8 CD 1).
Jest to skład niekonwencjonalny, jednak zarejestrowani instrumentaliści, po II wojnie światowej grali w ten sposób na weselach przez wiele lat. W albumie są również przykłady kapel o składzie najbardziej rozpowszechnionym, tradycyjnym, choć nieco późniejszym: skrzypce, harmonia trzyrzędowa i bęben ze stalką (Tr. 26, 28, 30, 33 CD 1; Tr. 3-4, 8-10, 27 CD 2) lub skrzypce, harmonia trzyrzędowa i bęben z talerzem (Tr. 10 CD 1). Stosowane do dziś harmonie pochodzą głównie od wytwórców z województwa łódzkiego, m.in. Gębarskiego, Glanowskiego, Łebka, Mikszewskiego, Sobczyka, Stelmacha, bądź od producentów warszawskich, m.in. Boruckiego, Faliszewskiego, Leonardta, Radka, Sawiejki, Stamirowskiego, Zysińskiego i in. Dawniej, w pierwszych dekadach XX w. budowano harmonie o mniejszej ilości basów: 8, 12, 24, które są już unikatami, zaś najczęściej używane są jeszcze harmonie 120-basowe (wszystkie przykłady).
Repertuar instrumentalny zamieszczony na obydwu płytach reprezentowany jest w większości przez dominujące w Polsce środkowej trójmiarowe melodie o charakterze użytkowym (tanecznym) i pierwowzorze wokalnym, które mają stosunkowo najstarszą proweniencję. Nazewnictwo repertuaru tego typu jest zróżnicowane w poszczególnych regionach, często uwarunkowane indywidualnie - wszystkie nazwy i dookreślenia nadawane przez instrumentalistów zostały zachowane w opisie płyt; np. oberki wyciągane, przeciągane, ciągłe i śpiewki występują w Opoczyńskiem, mazurki i śpiwoki w Rawskiem i Opoczyńskiem, owijoki w Sieradzkiem i Wieluńskiem, a kujawiaki i kujony w Łowickiem i Łęczyckiem.
Melodie te odróżniają skrzypkowie od oberków nazywanych technicznymi, ciętymi, drobnymi, siekanymi lub gęstymi, które wykonywane są w nieco szybszym tempie i stanowią przykład repertuaru czysto instrumentalnego (nie śpiewanego), przeznaczonego do tańca. Spośród tańców dwumiarowych, do albumu wybrano kilka spośród "starodawnych" polek (Tr. 5, 19 CD 1; Tr. 27, 35, 45 CD 2), które stanowią jednak bardzo małą część całego repertuaru. Zamieszczono również przykład charakterystycznego, dwumiarowego chodzonego sieradzkiego (Tr. 32 CD 2), który znacznie różni się od trójmiarowych chodzonych łowickich, utrzymanych w rytmie poloneza. Na płytach znalazły się też przykłady tańców-zabaw, wykonywanych niegdyś podczas wesela, np. kowal (Tr. 5 CD 2), konik (Tr. 2 CD 2). Pokaźną część tradycyjnego repertuaru stanowią przyśpiewki - utwory jednozwrotkowe, układane zwykle na poczekaniu, często o treści żartobliwej, nazywane też prześpiewkami (np. kiedy druhny i drużbowie lub goście weselni prowadzą śpiewany "dialog" krytykując i wyśmiewając się wzajemnie).
Dawniej śpiewano całe serie przyśpiewek, niekoniecznie spójnych treściowo (Tr. 9, 12 CD 1). Na ogół, zwłaszcza na weselach, przyśpiewki wykonywane były naprzemian przez śpiewaka i kapelę (Tr. 31 CD 1). Przyśpiewki i piosenki taneczne - pierwowzory melodii instrumentalnych, szybko znikają z muzycznego pejzażu wsi, aczkolwiek skrzypkowie pamiętają jeszcze, jak na weselach zamawiano melodię taneczną (kawałek) śpiewając przed kapelą, i dziś sami poprzedzają śpiewem swoją grę (Tr. 6, 11, 15 CD 1; Tr. 5, 6, 45 CD 2).
Materiał wokalny reprezentowany jest wyłącznie przez śpiew solowy, który podobnie jak gra instrumentalna, ujawnia cechy indywidualne, zanikające w śpiewie zespołowym. W ramach każdego regionu, kolejno, następują po sobie pieśni doroczne, rodzinne oraz pieśni powszechne. Niestety, nie we wszystkich regionach zachowały się przykłady danej grupy repertuaru. Z pieśni dorocznych (Tr. 4 CD 1; Tr. 14, 17, 39 CD 2) zamieszczone zostały pieśni wielkanocne (dyngusowe) i bożonarodzeniowe (kolędy). Repertuar rodzinny reprezentowany jest głównie przez pieśni weselne, śpiewane w poszczególnych etapach tego obrzędu (Tr. 7, 23, 25, 27, 29 CD 1; Tr. 21, 25-26, 28-29, 41-43 CD 2), tj.: oczekiwanie pana młodego, ubieranie panny młodej, błogosławieństwo przed ślubem, pożegnanie panny młodej, przyjazd z kościoła, obnoszenie wianka, oczepiny itp. Wśród repertuaru powszechnego utrwalono pieśni miłosne (Tr. 33, 44 CD 2), społeczno-obyczajowe (Tr. 36 CD 2), pieśń pasterską (Tr. 7 CD 2) oraz balladę (Tr. 16 CD 1). Pieśni wykonywane są w tempie umiarkowanym, sylabicznie (na jedną sylabę przypada jeden dźwięk), z zachowaniem regionalnej gwary, która w niektórych przykładach jest niestety, przestrzegana tylko częściowo.
Na podstawie nagrań łatwo zauważyć podstawowe cechy zróżnicowania regionalnego, które - z uwagi na malejącą ilość wykonawców - coraz trudniej odróżnić od cech indywidualnych. W Łęczyckiem dominują tempa dość powolne, sposób grania jest spokojny, wyważony i refleksyjny, bogato zdobiony, z zastosowaniem tempa rubato; dominują kujawiaki i oberki. W sąsiednim regionie, sieradzkim wraz z wieluńskim, najbardziej powszechne są owijoki, grane w sposób dość prosty, bardziej miarowy, zdradzający wpływ Wielkopolski i Śląska (zwłaszcza na Ziemi Wieluńskiej). W Opoczyńskiem i Rawskiem, w których jest do dzisiaj najwięcej tradycyjnych skrzypków, występują najszybsze tempa, urozmaicony i spontaniczny sposób grania, o silnej ekspresji; dominują oberki śpiewane, ciągłe i mazurki. Cechą wyróżniającą Łowickie są z kolei tempa powolne i najsilniej wyczuwalne tempo rubato, a z form muzycznych króluje tam kujawiak, wykonywany - podobnie jak inny repertuar - z dużą siłą wyrazu, ale i powściągliwością.

Ewa Sławińska-Dahlig

 

 

 

ZAWARTOŚĆ PŁYT CD

CD 1
OPOCZYŃSKIE
1. Oberek śpiewany 0:54
2. Oberek po Sroce z Trzebiny 0:54
3. Oberek śpiewany weselny 1:14
Stanisław Wolski (ur. 1928 Radzice Małe, zam. Drzewica) skrzypce / violin
4. Do tego pałacu wstępujemy - cykl dyngusowy / Easter songs 1:19
Joanna Wrzosek (ur. 1927 Radzice Duże i tam zam.) śpiew / vocal
5. Polka 1:59
6. Mazurek Oj, gdzie idziesz dziewczyno 1:26
Jan Matysiak (ur. 1930 Radzice Małe, zam. Radzice Duże) skrzypce, śpiew / violin, vocal
7. A wyrźijcie matuliniu pod zielóny bór - weselna / wedding song 3:13
Joanna Wrzosek (ur. 1927 Radzice Duże i tam zam.) śpiew / vocal
8. Oberek śpiewany 1:15
Kapela: Stanisław Wolski (ur. 1928 Radzice Małe, zam. Drzewica) skrzypce / violin,
Jan Matysiak (ur. 1930 Radzice Małe, zam. Radzice Duże) skrzypce / violin,
Stanisław Pabianek (ur. 1943 Trzebina i tam zam.) bębenek jednostronny z brzękadłami / onesided drum with jingling discs
9. Grajta muzykanty z opoczyńska równo - przyśpiewki / ditties 1:01
Roman Wojciechowski (ur. 1949 Ciebłowice Duże, zam. Tomaszów Mazowiecki) śpiew / vocal
10. Oberek ciągły weselny 2:57
Kapela "Opocznianka": Stanisław Ksyta (ur. 1943 Wola Załężna i tam zam.) skrzypce / violin,
Julian Jarząb (ur. 1942 Korytków, zam. Różanna) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Marian Pabianek (ur. 1962 Drzewica, zam. Sitowa) bęben z talerzem / drum with cymbal
11. Mazurek Jedna noga w Odrzywole 2:07
Kapela z Radzic: Jan Matysiak (ur. 1930 Radzice Małe, zam. Radzice Duże) skrzypce, śpiew / violin, vocal,
Joanna Wrzosek (ur. 1927 Radzice Duże i tam zam.) basy
trzystrunowe / three-string bass, Antoni Kmita (ur. 1936 Radzice Małe i tam zam.) bębenek jednostronny z brzękadłami / one-sided drum with jingling discs
12. Od Kaminia furman jedzie - przyśpiewki / ditties 0:42
Roman Wojciechowski (ur. 1949 Ciebłowice Duże, zam. Tomaszów Mazowiecki) śpiew / vocal
13. Oberek Dynka, moja dynka 3:24
14. Oberek Zastawiłem sidła 4:08
Kapela od Kamienia: Piotr Rudzki (ur. 1932 Łokietka, zam. Kamień) skrzypce / violin,
Kazimierz Krotosz (ur. 1947 Tomaszów Mazowiecki i tam zam.) bębenek jednostronny z brzękadłami / one-sided drum with jingling discs
15. Oberek A dopiero żym zaczął 2:13
Roman Wojciechowski (ur. 1949 Ciebłowice Duże, zam. Tomaszów Mazowiecki) śpiew, skrzypce / vocal, violin
16. Na Podolu w cornym polu - ballada / ballad 4:22
Joanna Wrzosek (ur. 1927 Radzice Duże i tam zam.) śpiew / vocal
17. Oberek wyciągany 0:54
Stanisław Ksyta (ur. 1943 Wola Załężna i tam zam.) skrzypce / violin

 

RAWSKIE
18. Oberek od Wisówki 1:44
19. Polka Trepka 2:09
Stanisław Wojciechowski (ur. 1928 Regnów, zam. Rawa Mazowiecka) skrzypce / violin
20. Mazurek przedłużany Na lipowym moście 2:06
21. Mazurek podwójny 2:31
Kapela Stanisława Skiby z Rzeczycy: Stanisław Skiba (ur. 1932 Rytwiany, zam. Zawady) skrzypce / violin,
Henryk Pawlak (ur. 1942 Sadykierz i tam zam.) basy trzystrunowe / three-string bass,
Kazimierz Pawlak (ur. 1945 Sadykierz i tam zam.) bębenek jednostronny z brzękadłami / one-sided drum with jingling discs

 

ŁOWICKIE
22. Kujawiak smutny 1:21
Feliks Zwoliński (ur. 1921 Bolimów, zam. Nieborów) skrzypce / violin
23. Wyjrzyjze Andziuniu - weselna / wedding song 1:44
Zofia Czubik (ur. 1932 Sierżniki, zam. Łowicz) śpiew / vocal
24. Oberek 1:25
Feliks Zwoliński (ur. 1921 Bolimów, zam. Nieborów) skrzypce / violin
25. Wyńdźze Maniu, wyńdźze - weselna / wedding song 0:53
Waleria Rosińska (ur. 1926 Łowicz - zm. 2004 Bobrowniki) śpiew / vocal
26. Kujawiak 2:25
Kapela "Dobrzeliniacy" z Żychlina: Zenon Idzikowski (ur. 1938 Budzyń i tam zam.) skrzypce / violin,
Sławomir Czekalski (ur. 1944 Wola Popowa, zam. Orątki) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Franciszek Kowalski (ur. 1950 Wola Popowa, zam. Skrzeszewy) bęben ze stalką / drum with triangle
27. Seroka droga do Boga - weselna / wedding song 0:38
Waleria Rosińska (ur. 1926 Łowicz - zm. 2004 Bobrowniki) śpiew / vocal
28. Oberek 1:57
Kapela "Dobrzeliniacy" z Żychlina: Zenon Idzikowski (ur. 1938 Budzyń i tam zam.) skrzypce / violin,
Sławomir Czekalski (ur. 1944 Wola Popowa, zam. Orątki) harmonia
trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Franciszek Kowalski (ur. 1950 Wola Popowa, zam. Skrzeszewy) bęben ze stalką / drum with triangle
29. uOstwórzcie nom pani matko - weselna / wedding song 1:34
Zofia Czubik (ur. 1932 Sierżniki, zam. Łowicz) śpiew / vocal
30. Kujawiak-Oberek 2:42
Kapela "Dobrzeliniacy" z Żychlina: Zenon Idzikowski (ur. 1938 Budzyń i tam zam.) skrzypce / violin,
Sławomir Czekalski (ur. 1944 Wola Popowa, zam. Orątki) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Franciszek Kowalski (ur. 1950 Wola Popowa, zam. Skrzeszewy) bęben ze stalką / drum with triangle
31. Cóżeś Andziniu udbała - przyśpiewki weselne / wedding ditties 1:23
Zofia Czubik (ur. 1932 Sierżniki, zam. Łowicz) śpiew / vocal, Kapela "Dobrzeliniacy" z Żychlina:
Zenon Idzikowski (ur. 1938 Budzyń i tam zam.) skrzypce / violin,
Sławomir Czekalski (ur. 1944 Wola Popowa, zam. Orątki) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Franciszek Kowalski (ur. 1950 Wola Popowa, zam. Skrzeszewy) bęben ze stalką / drum with triangle
32. Kujawiak płaczący 2:27
Feliks Zwoliński (ur. 1921 Bolimów, zam. Nieborów) skrzypce / violin
33. Oberek 2:03
Kapela "Dobrzeliniacy" z Żychlina: Zenon Idzikowski (ur. 1938 Budzyń i tam zam.) skrzypce / violin,
Sławomir Czekalski (ur. 1944 Wola Popowa, zam. Orątki) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Franciszek Kowalski (ur. 1950 Wola Popowa, zam. Skrzeszewy) bęben ze stalką / drum with triangle

Czas całkowity / Total time: 63'21"

 

 

 

CD 2
ŁĘCZYCKIE
1. Kujawiak Mazewiok 0:49
2. Konik 1:27
Tadeusz Kubiak (ur. 1923 Mchowice i tam zam.) skrzypce / violin
3. Kujawiak Maszkowiok 1:38
4. Oberek 0:48
Kapela Tadeusza Kubiaka z Leśmierza: Tadeusz Kubiak (ur. 1923 Mchowice i tam zam.) skrzypce / violin,
Paweł Ladorucki (ur. 1956 Leśmierz i tam zam.) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Jan Matusiak (ur. 1933 Bryski i tam zam.) bęben ze stalką / drum with triangle
5. Kowol 1:30
6. Owczarek 0:52
Tadeusz Kubiak (ur. 1923 Mchowice i tam zam.) skrzypce, śpiew / violin, vocal
7. Nie wyganiaj uowczareczku - pasterska / shepherds' song 0:50
Helena Cembrzyńska (ur. 1927 Wierzbowa i tam zam.) śpiew / vocal
8. Kujawiak Matyjosek 1:46
9. Oberek Lubocha 1:18
10. Oberek Łęczycki 3:04
Kapela Tadeusza Kubiaka z Leśmierza: Tadeusz Kubiak (ur. 1923 Mchowice i tam zam.) skrzypce / violin,
Paweł Ladorucki (ur. 1956 Leśmierz i tam zam.) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Jan Matusiak (ur. 1933 Bryski i tam zam.) bęben ze stalką / drum with triangle

 

PÓŁNOCNO - WSCHODNIE BRZEŻA SIERADZKIEGO
11. Owijasy od Zwierzyńca 2:53
12. Owijas od Witonii 1:34
13. Owijasy od Zwierzyńca 2:19
Czesław Skrzydłowski (ur. 1935 Skrajne, zam. Pabianice) skrzypce / violin

 

SIERADZKIE
14. Gdy Pón Jezu we dźwi puko - kolęda / carol 1:32
Janina Kosatka (ur. 1935 Kliczków Mały - zm. 2006 Kliczków Mały) śpiew / vocal
15. Owijok od Goszczanowa 0:51
16. Owijok Tyryły Maćku 0:37
Józef Piechota (ur. 1933 Wojciechów i tam zam.) skrzypce / violin
17. Gdy Śliczna Panna Jezusa zrodziła - kolęda / carol 3:03
Józefa Stupska (ur. 1924 Woźniki i tam zam.) śpiew / vocal
18. Owijok Myszy, myszy 1:19
19. Owijok Dziewczyno kochana 0:41
20. Owijok Zalewajka 1:03
Józef Tomczyk (ur. 1940 Mroczki Wielkie, zam. Mroczki Małe) skrzypce / violin
21. A powstańże ty Marychna ze stola - weselna / wedding song 3:02
Józefa Stupska (ur. 1924 Woźniki i tam zam.) śpiew / vocal
22. Owijok po ojcu 1:20
23. Owijok po garbatym Wicku 1:03
24. Owczarek 1:22
Józef Janczak (ur. 1925 Baszków - zm. 2005 Baszków) skrzypce / violin
25. Trąba zatrąbiła, muzyka zagrała - weselna / wedding song 2:20
26. A wiernie jo Panu Bogu służyła - weselna / wedding song 1:26
Stanisława Miśkiewicz (ur. 1922 Dzigorzew, zam. Sieradz) śpiew / vocal
27. Polka Jak jo ide w pole 1:14
Kapela "Dukat" z Mroczek Małych: Józef Tomczyk (ur. 1940 Mroczki Wielkie, zam. Mroczki Małe) skrzypce / violin,
Stanisław Szafirowicz (ur. 1933 Mroczki Małe i tam zam.) harmonia trzyrzędowa / three-row folk accordion,
Zenon Lipiński (ur. 1941 Dąbrowa, zam. Mroczki Małe) bęben ze stalką / drum with triangle
28. Turlej ze sie wionku lawendowy - weselna / wedding song 2:18
29. Przeleciał sokół przez wysoki dwór - weselna / wedding song 1:15
Stanisława Miśkiewicz (ur. 1922 Dzigorzew, zam. Sieradz) śpiew / vocal
30. Owijok 1:25
31. Owijok 0:58
32. Chodzony Jak jo sobie tompne 1:15
Józef Janczak (ur. 1925 Baszków - zm. 2005 Baszków) skrzypce / violin
33. Turlulu jabłuszko, turlulu czerwone - miłosna / love song 1:30
Stefania Wiąz (ur. 1927 Sieradz, zam. Monice) śpiew / vocal
34. Owijok od Sieradza 0:43
35. Polka Niedziółeczka 0:28
Kapela: Józef Tomczyk (ur. 1940 Mroczki Wielkie, zam. Mroczki Małe) skrzypce / violin,
Stanisław Pryk (ur. 1918 Dzigorzew i tam zam.) bębenek jednostronny z brzękadłami / one-sided drum with jingling discs
36. Jak jo byde dobro gospodyni - społeczno-obyczajowa / social song 1:04
Józefa Stupska (ur. 1924 Woźniki i tam zam.) śpiew / vocal
37. Owijok po ojcu 0:44
38. Owijok 0:42
Józef Piechota (ur. 1940 Mroczki Wielkie, zam. Mroczki Małe) skrzypce / violin

 

WIELUŃSKIE
39. Przyśli my tu po dyngusie - dyngusowa / Easter song 1:50
Wanda Majtyka (ur. 1936 Popowice i tam zam.) śpiew / vocal
40. Oberek od Osjakowa 1:20
Kapela z Wierzchlasa: Władysław Słomiński (ur. 1918 Wierzchlas i tam zam.) skrzypce / violin,
Jan Sarowski (ur. 1949 Folwark Raducki, zam. Wierzchlas) basy dwustrunowe / two-string bass
41. Darmo dziewce, darmo - weselna / wedding song 1:13
42. Leciały gąsecki, leciały ptasecki - weselna / wedding song 1:08
43. A wy panienki, serca kamienne - weselna / wedding song 1:26
Antonina Majda (ur. 1916 Masłowice - zm. 2006 Masłowice) śpiew / vocal
44. Za stodołą na dębie - miłosna / love song 1:20
Wanda Majtyka (ur. 1936 Popowice i tam zam.) śpiew / vocal
45. Polka Szła dzieweczka po dreweczka 0:59
46. Oberek Cebulorz 1:21
Kapela z Wierzchlasa: Władysław Słomiński (ur. 1918 Wierzchlas i tam zam.) skrzypce / violin, śpiew / vocal,
Jan Sarowski (ur. 1949 Folwark Raducki, zam. Wierzchlas) basy dwustrunowe / two-string bass

Czas całkowity / Total time: 65'02"

 

 

 

RECENZJA ALBUMU

 

W większości regionów naszego kraju lata siedemdziesiąte są kresem tradycyjnej działalności ludowych muzykantów. Tam, gdzie były sprzyjające warunki, zainteresowanie regionalistów, nauczycieli, działaczy kultury, badaczy autentyczną muzyką ludową podtrzymywał jeszcze retrospektywny nurt ruchu folklorystycznego. Brali udział w podtrzymujących zachowanie tradycji ludowych przeglądach, festiwalach, konkursach. Muzykanci, którzy tego szczęścia nie mieli, grali tylko dla siebie lub odkładali swe instrumenty na długie lata, czasem nawet na zawsze.
Województwo łódzkie nie stanowi regionu historycznego ani etnograficznego. Jest jednostką podziału administracyjnego, która kilkakrotnie już zmieniała zakres terytorialny. Łódzki Dom Kultury pełni niełatwą rolę podtrzymywania i ożywiania ludowej tradycji, w tym folkloru, na terenach należących do kilku regionów, różnych kulturowo i o różnym stopniu zachowania rodzimej spuścizny. Jeszcze do niedawna wydawało się, że na niektórych obszarach folklor muzyczny jest już kategorią całkowicie historyczną. Intensywne eksploracje terenowe prowadzone od 2003 roku przez Ewę Sławińską-Dahlig z Łódzkiego Domu Kultury, pokazały, że nie wszystko należy do przeszłości. Żyją tam jeszcze prawdziwi wiejscy muzykanci, prawdziwi, to znaczy tacy, którzy mieli kontakt z naturalnym, nie tylko scenicznym bytem folkloru. Prawdziwi, znaczy także mający twórczy stosunek do granej przez siebie muzyki, nie zaś odtwórczy tylko, jak nierzadko w kapelach dużych zespołów folklorystycznych.
Właśnie autentycznych ludowych muzykantów i śpiewaków możemy usłyszeć na dwupłytowym albumie Tradycje muzyczne Polski środkowej wydanym przez Łódzki Dom Kultury. Ich sztukę doceniali jurorzy konkursów folklorystycznych z najbardziej prestiżowym z nich - Ogólnopolskim Festiwalem Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym. Tam właśnie w ostatnich latach nagradzano wielu z przedstawianych w albumie ludowych wykonawców. Główne kazimierskie nagrody, Baszty, zdobywali skrzypkowie Józef Janczak z Baszkowa (2001 r.) i Tadeusz Kubiak z Mchowic (2004 r.), Kapela "Opocznianka" Stanisława Ksyty z Woli Załężnej (2005 r.), oraz śpiewaczka Antonina Majda z Masłowic (1995 r., oraz I nagroda w 2000 r.). W Kazimierzu doceniono także kapelę Stanisław Skiby z Rzeczycy (I nagroda w 2002 r.), Kapelę Ludową "Dobrzeliniacy" z Żychlina (I nagroda w 2003 r) i kapelę Feliksa Zwolińskiego z Nieborowa (wyróżnienie w 2002 r.), skrzypków: Józefa Piechotę z Wojciechowa (II nagroda w 2004 r.), Stanisława Wolskiego z Drzewicy (I nagroda w 2006 r.) i Jana Matysiaka z Radzic Dużych (II nagroda w 2006 r.), śpiewaczki: Stanisławę Miśkiewicz z Sieradza (I nagroda w 2004 r.), Wandę Majtykę z Popowic, Joannę Wrzosek z Radzic Dużych (równorzędne II nagrody w 2005 r.) i Józefę Stupską z Woźnik (II nagroda w 2006 r.).
Wysoki poziom interpretacyjny prezentują także inni ludowi artyści, których nagrania zawiera album. Wszyscy pochodzą z głównych regionów wchodzących (całkowicie lub częściowo) w skład województwa łódzkiego: Opoczyńskiego, Rawskiego, Łowickiego, Łęczyckiego, Sieradzkiego i Wieluńskiego. Co prawda pod względem ilościowym reprezentacje są nierówne, ale wynika to ze stanu zachowania folkloru w tych regionach, a także chęci przedstawienia wykonawców w ostatnich latach najlepszych czy mniej znanych z nagrań fonograficznych. Możemy usłyszeć zarówno ludowych śpiewaków, jak i instrumentalistów. Co najmniej od dwustu lat podstawowym instrumentem tradycyjnej wiejskiej praktyki muzycznej regionów środkowopolskich są skrzypce. Skrzypkowie grywali solo i w kapelach, w zależności od potrzeby, sytuacji muzycznych, zamożności osób, które ich wynajmowały. Również na omawianych tu płytach możemy posłuchać gry solowej i zespołowej. Zespoły instrumentalne nagrano w składach tradycyjnych, sięgających co najmniej XIX wieku, specyficznych dla regionów, z których pochodzą. Do skrzypiec dochodzą w nich basy, bębenki jednomembranowe z brzękadłami lub bębny dwumembranowe z trójkątem. W opoczyńskim zespole "Opocznianka", łowickim "Dobrzeliniacy", sieradzkim "Dukat" oraz łęczyckiej kapeli Tadeusza Kubiaka słyszymy także harmonię trzyrzędową, instrument, który zadomowił się w ludowych kapelach po pierwszej wojnie światowej.
Album wyróżnia się starannym i możliwie wszechstronnym doborem repertuaru. Znajdziemy w nim tradycyjne pieśni i melodie obrzędowe, związane z cyklem życia ludzkiego (weselne) i z cyklem kalendarza (bożonarodzeniowe i wielkanocne). Są przyśpiewki, pieśni powszechne (ballady, miłosne), zawodowe (pasterskie). Instrumentaliści prezentują melodie grywane do tańca: różne odmiany oberków, mazurków, kujawiaków, polek.
Szczególne wrażenie robi brzmienie kapel, w których skrzypkom towarzyszą dwustrunowe lub trzystrunowe basy, czasem też bębenki (płyta 1. nr 11, 20-21; płyta 2. nr 40, 45-46). Basiści realizują na pustych strunach rytmizowany akompaniament burdonowy, według zasady mającej średniowieczne korzenie, a powszechnej między innymi w środkowopolskich regionach jeszcze w XIX stuleciu, gdzie na to archaiczne zjawisko muzyczne zwrócił uwagę Fryderyk Chopin.
Interesujących spostrzeżeń dostarcza porównanie gry tych samych skrzypków grających solo i z kapelą, jak w przypadku Stanisława Ksyty w oryginalny sposób interpretującego "Oberka wyciąganego", i współmuzykującego w zespole "Opocznianka" z harmonistą i bębnistą (płyta 1. nr 10 i 17). Solo i z kapelą prezentują się także skrzypkowie: Stanisław Wolski, Jan Matysiak (płyta 1. nr 1-3, 5-6, 8, 11), Tadeusz Kubiak, Józef Tomczyk (płyta 2. nr 1- 6, 8-10, 18-20, 27, 34-35 ). O ile gra solowa w pełni ujawnia osobowość ludowego artysty, jego kreatywność, improwizacyjne, wariacyjne przetwarzanie granych melodii, o tyle gra w kapeli ujawnia, jakie cechy interpretacyjne podporządkowuje on muzykowaniu zespołowemu.
Prezentowany album doskonale odzwierciedla stan zachowania folkloru muzycznego ziem środkowopolskich wchodzących w skład województwa łódzkiego. Dokonany przez Ewę Sławińską-Dahlig staranny dobór nagrań ukazuje bogactwo i różnorodność repertuarową i stylistyczną ludowej muzyki tych terenów. Muzykę uzupełnia znakomita charakterystyka folkloru środkowopolskich regionów oraz sylwetki wybranych wykonawców. Wydanie albumu sumptem Łódzkiego Domu Kultury pozwoli zapoznać się z tą twórczością szerszym kręgom miłośników rodzimych tradycji. Może też stanowić wzór dla tych z nich, którzy zechcą pójść w ślady dawnych mistrzów - śpiewać czy grać to, co oni i tak, jak oni.

dr Zbigniew J. Przerembski
etnomuzykolog z Instytutu Sztuki PAN w Warszawie